Legnica, 26 maja 2025 r.

ZPPM / 9S / V / 2025

Komisja Europejska

Dyrekcja Generalna ds. Rynku Wewnętrznego, Przemysłu, Przedsiębiorczości i MŚP (DG GROW)
Directorate-General for Internal Market, Industry, Entrepreneurship and SMEs (DG GROW)
B – 1049 Brussels Bruxelles/Brussel/ Bruksela
Belgium / Belgia 

Stanowisko Związku Pracodawców Polska Miedź w sprawie Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów: Europejski Plan działania w zakresie stali i metali (COM(2025)125 final). 

Tytuł inicjatywy: Komunikat Komisji Europejskiej do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów: Europejski Plan działania w zakresie stali i metali (COM(2025)125 final)

Związek Pracodawców Polska Miedź jest samorządną organizacją pracodawców, niezależną w swej działalności od organów władzy i administracji państwowej, samorządowej oraz innych organizacji. Nasza organizacja zrzesza ponad 120 pracodawców, zatrudniających blisko 38 000 pracowników. Założycielem Związku jest KGHM Polska Miedź S.A., a naszymi członkami są również podmioty prywatne, w szczególności z sektora małych i średnich przedsiębiorstw, jak również firmy samorządowe niezwiązane kapitałowo z Grupą KGHM. Od ponad 28 lat Związek monitoruje i opiniuje projekty aktów prawnych istotnych dla gospodarki, chroniąc prawa i reprezentując interesy pracodawców oraz przedsiębiorców.

Związek Pracodawców Polska Miedź pozytywnie ocenia fakt przygotowania przez Komisję Europejską Europejskiego Plan działania w zakresie stali i metali. Opiera się on  na sześciu głównych obszarach: zapewnieniu wystarczającej i niedrogiej czystej energii, zapobieganiu ucieczce produkcji przemysłowej wykorzystującej węgiel (carbon leakage), promowaniu i ochronie europejskich zdolności przemysłowych, promowaniu obiegu zamkniętego metali, obronie wysokiej jakości miejsc pracy w przemyśle i ograniczeniu ryzyka przez główne rynki i wsparcie dla inwestycji.

Analiza projektu oraz opinie naszych członków pozwalają nam na przygotowanie załączonych uwag. Uprzejmie prosimy o wzięcie pod uwagę przedłożonej argumentacji przy tworzeniu ostatecznego kształtu aktu prawnego.

Jednocześnie pragniemy zapewnić, że jesteśmy otwarci na dyskusję merytoryczną dotyczącą modyfikacji projektowanych zapisów na dalszym etapie prac legislacyjnych.

Związek Pracodawców Polska Miedź (ZPPM) w pełni popiera Stanowisko Rządu RP odnośnie „Europejskiego planu działania w zakresie stali i metali” (Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów: Europejski Plan działania w zakresie stali i metali. COM(2025)125 final).

Najważniejsze tezy Stanowiska:

1. „Europejski plan działania w zakresie stali i metali” uzupełnia inicjatywy zawarte w Pakcie dla czystego przemysłu: wspólny plan działania na rzecz konkurencyjności i dekarbonizacji (Clean Industrial Deal).

Dokument określa kompleksowy program prac w perspektywie krótko- i średnioterminowej. Opiera się on na dialogu w sprawie stali zainicjowanym przez przewodniczącego Komisji 4 marca 2025 r. oraz na szerokich konsultacjach z przemysłem europejskim. W Planie działania odniesiono się do kluczowych problemów sektorowych, które uniemożliwiają europejskiemu przemysłowi bycie konkurencyjnym na świtowym rynku.

Określono w nim konkretne środki, które łącznie mogą zapewnić przemysłowi metalurgicznemu natychmiastową pomoc, a jednocześnie wesprzeć go w dążeniu do dekarbonizacji i podejmowaniu decyzji inwestycyjnych. Strategiczne podejście do zwiększenia odporności łańcucha dostaw mogłoby obejmować dokonywanie inwestycji w krajach partnerskich i ponowne zdefiniowanie współpracy przemysłowej w celu stworzenia bardziej zrównoważonego i odpornego ekosystemu produkcji stali i metali.

Podstawę Planu działania jest sześć głównych filarów:

• zapewnienie szerokich zasobów czystej energii po przystępnej cenie;
• zapobieganie ucieczce emisji gazów cieplarnianych;
• wspieranie i ochrona europejskiego potencjału przemysłowego;
• propagowanie funkcjonowania w obiegu zamkniętym w odniesieniu do metali;
• ochrona wysokiej jakości miejsc pracy w przemyśle;
• zmniejszanie ryzyka poprzez rynki pionierskie i wspieranie inwestycji.

2. Dokumenty powiązane:

• COM(2025)85 – Clean industry deal (Pakt dla czystego przemysłu: wspólny plan działania na rzecz konkurencyjności i dekarbonizacji))
• COM(2025) 30 final – A Competitiveness Compass for the EU
• COM(2025) 79 final – Action Plan for Affordable Energy Unlocking the true value of our Energy Union to secure affordable, efficient and clean energy for all Europeans (Plan działania na rzecz przystępnej cenowo energii)
• Draghi, M. (2024). –The future of European competitiveness (Raport przedstawiony przewodniczącej Komisji Europejskiej, Ursuli von der Leyen, 9 września 2024 Komisja Europejska)
• COM(2024) 163 final – The Clean Transition Dialogues – stocktaking. A strong European industry for a sustainable Europe
• COM(2024) 62 final – Towards an ambitious Industrial Carbon Management for the EU
• COM(2021) 563 final – Proposal for a COUNCIL DIRECTIVE restructuring the Union framework for the taxation of energy products and electricity (recast)
• COM(2020) 98 final – A new Circular Economy Action Plan For a cleaner and more competitive Europe
• SWD(2023) 68 – Investment needs assessment and funding availabilities to strengthen EU’s Net-Zero technology manufacturing capacity

3. Zgadzamy się z następującymi postulatami oraz wnioskami zawartymi w Stanowisku Rządu RP odnośnie „Europejskiego planu działania w zakresie stali i metali”.

Podzielamy opinię przedstawioną przez Komisję Europejską o kluczowej roli sektora stalowego i metali w kształtowaniu bezpieczeństwa ekonomicznego i stabilności społecznej w Unii Europejskiej oraz w związku z tym koniecznością podjęcia pilnych działań na rzecz zachowania ich konkurencyjności.

Prawidłowo zostały zaadresowane problemy, z jakimi mierzą się unijni producenci stali i metali, takie jak wysokie ceny energii elektrycznej, brak uczciwej konkurencji ze strony krajów trzecich czy konieczności zapewnienia finansowania wysokokosztowych inwestycji związanych z dekarbonizacją.

Podzielamy stwierdzenie, że najpilniejszym problemem sektora stalowego i metali są ceny nośników energii (energii elektrycznej i gazu ziemnego), jednak nie zgadza się z diagnozą, w której jako jedyną przyczyną wysokich kosztów energii wskazuje się zależność Europy od importowanych paliw kopalnych, a przedstawione w Komunikacie rozwiązania nie adresują głównych przyczyn wysokich cen energii w Unii Europejskiej.

Komisja w dokumencie jednoznacznie wskazuje na konieczność zapewnienia „a temporary price relief for energy-intensive industries” w celu przetrwania procesu dekarbonizacji europejskiej gospodarki. Kwestią na poziomie krajowym oraz we współpracy z innymi państwami członkowskimi jest doprecyzowanie, na czym „price relief” ma polegać i jak powinien zostać wdrożony. Wypracowanie takiego mechanizmu na poziomie krajowym, jeżeli może zostać zaprojektowany jako system niebędący pomocą publiczną, oraz przyjęcie zharmonizowanego podejścia na poziomie europejskim, pozostaje kluczowe dla dalszego funkcjonowania przemysłu stalowego.

Szczególnie pozytywnie odnosimy się do zapowiedzi Komisji Europejskiej o przeprowadzeniu dogłębnej analizy niedoskonałości rynku oraz przepisów uniemożliwiających złagodzenie skutków wahań cen energii elektrycznej. Jednak nasze zaniepokojenie wzbudza fakt, że kluczowym instrumentem wsparcia konkurencyjności sektora stalowego i metali ma być pomoc publiczna finansowana z narodowych budżetów państw członkowskich. Przypominamy, że od dłuższego czasu kwestia pomocy publicznej budzi kontrowersje wśród państw członkowskich  – wiele z nich podnosi problem wpływu nadużywania pomocy publicznej na integralność Jednolitego Rynku (zagrożenie, jakie stanowi ona dla równych warunków konkurencyjności).

Z zadowoleniem przyjmujemy informacje dotyczące przyspieszenia prac nad wzmocnieniem CBAM. Dostrzegamy ryzyko ucieczki emisji w odniesieniu do towarów wytarzanych przez sektory CBAM w UE na potrzeby wywozu, w odniesieniu do towarów objętych CBAM poprzez przeniesienie na niższe poziomy łańcucha wartości (ryzyko obchodzenia celów CBAM).

Stoimy na stanowisku, że rozszerzenie horyzontalne CBAM na nowe sektory powinno odbywać się w porozumieniu z daną branżą i po uwzględnieniu jej charakterystyki. Sprzeciwiamy się rozszerzeniu CBAM w jego obecnej formie na miedź, biorąc pod uwagę poważne obawy co do zdolności tego mechanizmu do ustanowienia w praktyce równych warunków działania, w szczególności w odniesieniu do traktowania eksportu z UE, włączenia emisji pośrednich i potencjalnego obchodzenia przepisów przez podmioty z państw spoza UE. Istnieje uzasadniona obawa, że obecne ramy CBAM nie zastąpią skutecznie istniejących obecnie środków ochrony przed ucieczką emisji dla sektora miedzi w ramach EU ETS. Jakiekolwiek przyszłe rozszerzenie CBAM powinno być rozważane dopiero po udowodnieniu, że CBAM spełnia swoje cele w zakresie zapewnienia odpowiedniej ochrony przed ucieczką emisji dla objętych nim sektorów i doprowadzenia do zmniejszenia globalnego poziomu emisji gazów cieplarnianych. Obawy te znalazły swój wyraz również w tzw. raporcie Draghiego, gdzie stwierdzono że UE powinna ściśle monitorować i ulepszać mechanizm CBAM w trakcie fazy przejściowej oraz rozważyć odroczenie wycofania bezpłatnych uprawnień do emisji dla energochłonnych gałęzi przemysłu, jeśli implementacja mechanizmu okaże się nieskuteczna. Z perspektywy prac nad uszczelnieniem mechanizmu CBAM, pozytywnie postrzegamy zapowiedź opracowania przez Komisję Europejską rozwiązań mających uniemożliwić praktyki obchodzenia mechanizmu, co jest bardzo istotne z punktu widzenia sektora stalowego, w tym pozytywnie ocenia zapowiedziane prace nad dalszą modernizacją w kierunku rozszerzenia zakresu mechanizmu o wyroby produkowane na dalszym etapie łańcucha tworzenia wartości jak i stworzenia rozwiązania umożliwiającego utrzymanie konkurencyjności unijnego eksportu wyrobów objętych CBAM.

W naszej ocenie z dyskusji o konkurencyjności nie można także wykluczyć kwestii konstrukcji systemu ETS i sytuacji na rynku uprawnień emisyjnych (wysokość cen i ich stabilność). W diagnozie pominięto fakt, że wycena emisji CO2 w UE jest bardzo wysoka w stosunku do innych kluczowych gospodarek. Dodatkowo za pozytywne można przyjąć, że UE dostrzega ryzyko ucieczki emisji w odniesieniu do metali produkowanych w UE, które są objęte ceną EU ETS i które są wywożone do państwa trzecich. Jednakże proponujemy, aby wszelkie działania dotyczące nowego podejścia do systemu ETS (stopniowe wycofanie) wynikało z wyników planowanego przeglądu tego mechanizmu (do IV kw. 2025 r.).

W związku ze zbliżającym się wygaśnięciem środka ochronnego dla stali (SFG stalowy) w czerwcu 2026 r., nie później niż w III kwartale 2025 r. Komisja zaproponuje środek handlowy zastępujący środki ochronne dotyczące stali od 1 lipca 2026 r., zapewniając wysoce skuteczny poziom ochrony przed negatywnymi skutkami globalnej nadwyżki mocy produkcyjnych związanymi z handlem. Pozytywnie odnosimy się do tej zapowiedzi. Nowy środek handlowy powinien stworzyć przestrzeń dla producentów stali w UE do utrzymania i zwiększenia produkcji.

Pozytywnie odnosimy się do dostrzeżenia przez Komisję Europejską ważnej roli technologii wychwytu, transportu, składowania i wykorzystania dwutlenku węgla (ang. Carbon Capture Utilisation and Storage – CCUS). Wdrożenie technologii CCUS na masową skalę stanowi kluczowe narzędzie w procesie dekarbonizacji i realizacji unijnych celów klimatycznych oraz utrzymania konkurencyjności najbardziej energochłonnych sektorów unijnej gospodarki tak, aby w przemyślany sposób przeprowadzić w nich skuteczną transformację energetyczną. Wynika to zarówno z braku innych alternatywnych technologii niskoemisyjnych dla tych sektorów jak i europejskiego potencjału w zakresie geologicznego składowania CO₂.

Mamy świadomość, że koniec okresu ważności bezpłatnych uprawnień do emisji CO₂ m.in. dla sektora stalowego i metali w 2034 r. oraz wdrożenie mechanizmu CBAM wymaga uruchomienia w UE nowych technologii CCUS, których wdrożenie może przyczynić się do obniżenia kosztów produkcji i zachowania konkurencyjności tych sektorów w przyszłości. W tym celu ważnym elementem jest zapowiedziany w Planie działania przegląd ETS i CBAM, gdyż dekarbonizacja, która jest kluczowym elementem transformacji, musi być połączona z odbudową konkurencyjności.

Z tego względu uważamy, że niezbędnym działaniem, które powinno zostać podjęte przez UE jest przygotowanie odpowiednich mechanizmów wsparcia dla sektorów energochłonnych, w szczególności dla projektów oraz urządzeń z sektora CCUS. W związku z tym, patrzymy z optymizmem na utworzenie Banku Dekarbonizacji Przemysłu, który ma za zadanie wspierać dekarbonizację kluczowych procesów przemysłowych. Należy przy tym pamiętać, aby stworzony w ramach niego proces finansowania wziął pod uwagę zastrzeżenia zgłaszane przez państwa członkowskie do funkcjonowania Europejskiego Banku Wodoru i uwzględniał zróżnicowanie struktury gospodarczej każdego z krajów UE, gdyż tylko takie podejście może przynieść wymierne profity wynikające z transformacji gospodarczej dla energochłonnych sektorów w ramach UE.

Stoimy na stanowisku, że poza wymiarem finansowym, wdrożenie inwestycji nie może napotykać na wielopłaszczyznowe unijne bariery regulacyjne i skomplikowane procedury administracyjne. Rzeczywista, a nie pozorna deregulacja w wymiarze unijnym może być bardzo ważnym impulsem sprzyjającym transformacji, dlatego z nadzieją oczekujemy na zapowiedziane w Planie działania tzw. pakiety zbiorcze, które ograniczą biurokrację i uproszczą przepisy UE.

Pozytywnie odnosimy się do możliwości wykorzystania wodoru w sektorze stalowym i metali, w tym zastosowania go do bezpośredniej redukcji rudy żelaza, jednak oczekuje, że KE podejmie działania zapewniające neutralność technologiczną oraz umożliwiające wykorzystanie nie tylko wodoru RFNBO (Renewable Fuels of Non Biological Origin), ale także wodoru niskoemisyjnego. Ponadto, negatywne oceniamy brak pilnych działań KE w zakresie rewizji aktów delegowanych do RED III. Obecne ich brzmienie (w tym korelacja czasowa i geograficzna oraz zasada dodatkowości) właściwie uniemożliwiają w przypadku Polski wykorzystanie wodoru RFNBO w przemyśle na skalę pozwalającą na realizację celów RED III.

Dostrzegamy zagrożenie w proponowanych w dokumencie  działaniach w zakresie wykorzystania wodoru, gdyż bezpośrednia redukcja rudy będzie wymagała dodatkowych nakładów finansowych związanych ze zmianą technologii. Nakłady te zostaną dodatkowo zwiększone, jeśli do redukcji miałby być używany tylko wodór RFNBO.

Oczekujemy na akt delegowany dotyczący wodoru niskoemisyjnego, jednak zauważamy, że zastosowanie elastycznego podejścia w tym akcie nie oznacza zmiany celów RED III w przemyśle (w tym sektorze stalowym), które należy realizować przy wykorzystaniu wodoru RFNBO.

Nie zgadzamy się z tym, że ogłoszenie trzeciej aukcji Europejskiego Banku Wodoru ułatwi przemysłowi dostęp do wodoru RFNBO. Dotąd KE nie wyrażała zgody na zastosowanie koszyków regionalnych lub dedykowanych sektorom obciążonym realizacją celów RED III, przez co producenci wodoru RFNBO z Polski i naszego regionu (ograniczona wietrzność i nasłonecznienie) nie mogą konkurować z producentami wodoru z państw półwyspu Iberyjskiego i Skandynawii. To z kolei w sytuacji braku infrastruktury przesyłowej dla wodoru, uniemożliwia przemysłowi zlokalizowanemu w regionach bez dostępu do taniej energii odnawialnej realizację celów klimatycznych. Europejski Bank Wodoru w obecnej formie nie stanowi zatem wsparcia dla państw członkowskich takich jak Polska. Stąd też sprzeciwiamy się wskazywaniu Europejskiego Banku Wodoru jako wsparcia dekarbonizacji przemysłu UE, gdyż jest to wsparcie dekarbonizacji przemysłu zlokalizowanego wyłącznie w kilku państwach, w których z uwagi na dostęp do taniej energii odnawialnej proces dekarbonizacji jest stosunkowo najłatwiejszy do przeprowadzenia.

Negatywnie oceniamy uzależnienie dekarbonizacji przemysłu i utrzymania jego konkurencyjności od udzielania pomocy publicznej. Opieranie gospodarek UE na możliwościach udzielania pomocy publicznej dla przemysłu bezpośrednio prowadzi do wyścigu na subsydia pomiędzy państwami. Oczekujemy, że kolejne dokumenty opracowywane przez KE uwzględnią zróżnicowanie państw członkowskich pod względem możliwości finansowych i dostępu do energii odnawialnej w połączeniu z potrzebami różnych sektorów przemysłu, w tym sektora stalowego i metali.

Popieramy postulowane w Planie zapewnienie sprawiedliwej transformacji w znaczeniu społecznym i rynku pracy. Zwraca jednak uwagę na to, że brak sprawiedliwej transformacji przemysłu (równe procentowo cele dekarbonizacyjne RED III, przy bardzo zróżnicowanych możliwościach finansowych państw członkowskich w kontekście subsydiów, oraz bardzo zróżnicowane obciążenia wynikające z rozbudowanego przemysłu w kilku państwach) doprowadzi do poważnych negatywnych skutków na rynku pracy. Uważamy, że ochrona rynku pracy musi być poprzedzona ochroną unijnego przemysłu i dostosowaniem zasad wsparcia finansowego UE i obowiązków państw do ich zróżnicowanych, rzeczywistych potrzeb i możliwości. Z pełną aprobatą dostrzegamy stwierdzenie, że aktywna polityka rynku pracy powinna również odgrywać kluczową rolę w zapewnieniu sprawiedliwej transformacji w sektorach energochłonnych, w tym sektorze stalowym i metali. Założone cele klimatyczne nie mogą wpływać bowiem negatywnie na ich walor społeczny i prowadzić do nagłego zwiększenia bezrobocia w istniejących gałęziach przemysłu, czy wręcz do ich deindustrializacji. Ważnym elementem są także zapowiedziane w Planie działania ukierunkowane usługi przekwalifikowania i pośrednictwa pracy na rzecz innowacyjnych sektorów gospodarki i tworzenia w nich wysokopłatnych stanowisk.

Zgadzamy się z zawartymi w Planie działania stwierdzeniami o dużym znaczeniu dialogu społecznego, konieczności inwestowania w rozwój umiejętności oraz prowadzenia aktywnej polityki rynku pracy w celu zapewnienia sprawiedliwej transformacji. Zwracamy jednak uwagę, że podstawowym warunkiem utrzymania miejsc pracy jest zapewnienie rentowności przedsiębiorstw działających w sektorze stalowym i metali. Biorąc pod uwagę, że sektory te obejmują duże zakłady pracy, stanowiące filar gospodarki niektórych regionów i społeczności lokalnych, masowej utraty miejsc pracy w tych sektorach nie da się zrekompensować formami wsparcia z funduszy europejskich, czy też świadczonymi przez publiczne służby zatrudnienia – te narzędzia mogą tylko w pewnym stopniu złagodzić skutki. Jednocześnie, szansą na wykorzystanie zwalnianych pracowników w pewnych podsektorach przemysłu stalowego i metali jest perspektywicznie dobra koniunktura w przemyśle zbrojeniowym, również dzięki zmianom w polityce europejskiej w tym zakresie. W takim przypadku ważne są możliwości przekwalifikowania kadr na potrzeby przemysłu zbrojeniowego.

4. Uzasadnienie

Koszty energii pozostają kluczowym czynnikiem wpływającym na konkurencyjność przemysłu metalurgicznego. Koszty energii stanowią większy udział w kosztach produkcji metali i stali niż w innych sektorach. Już przed kryzysem energetycznym udział ten wynosił około 17% w sektorze stali oraz 40% w przypadku aluminium. W trakcie kryzysu energetycznego w 2022 roku wartości te wzrosły nawet do 80%. W 2025 roku, mimo że ceny energii spadły od szczytu w 2022 roku, pozostają one wyższe niż poziomy historyczne oraz w porównaniu do innych międzynarodowych lokalizacji produkcyjnych. Ceny energii elektrycznej w UE są 2-3 razy wyższe niż w USA, podczas gdy ceny gazu ziemnego są niemal pięciokrotnie wyższe niż w USA. Bezpośrednia elektryfikacja pozostaje najefektywniejszą drogą do dekarbonizacji różnych form produkcji stali i metali, podczas gdy inne będą zależały od metod elektryfikacji pośredniej. Dla wsparcia transformacji kluczowe jest zapewnienie dostępu do niższych cen energii elektrycznej, jak również stosowanie technologii takich jak wychwytywanie i składowanie dwutlenku węgla (CCS) oraz cyrkularne wykorzystanie surowców które również mają istotne znaczenie.

W zakresie energii elektrycznej przedstawione rozwiązania są dalece niewystarczające, aby realnie wspomóc sektor stalowy i metali w obliczu obecnych wyzwań. Państwa członkowskie są zachęcane, aby wykorzystywać istniejące obecnie narzędzia do obniżania kosztów energii. Problemem są wysokie hurtowe ceny energii elektrycznej. Plan działania w tej kwestii, jako remedium, przedstawia przede wszystkim rozwiązania oparte o PPA. Niestety mechanizmy takie posiadają znaczące ograniczenia i wątpliwe jest, aby to one w sposób wystarczający pomogły sektorowi stalowemu i metali. Aby zrealizować cele wyznaczone w Planie działania wymagane jest dużo dodatkowego wysiłku na poziomie państw członkowskich, z czego kraje o dużym potencjale hutniczym już korzystają (Niemcy, Francja Włochy).

Działaniem w zakresie poprawy skuteczności środków ochronnych, w odniesieniu do wyrobów stalowych, jest także zapowiedź wprowadzenia zasady „wytopiony i wylany”, która umożliwiłaby podjęcie działań przeciwko państwu, w którym pierwotnie wytopiono dany metal, niezależnie od miejsca późniejszego przetworzenia i pochodzenia towaru zgodnie z tradycyjnymi niepreferencyjnymi regułami pochodzenia. Zastosowanie tej zasady wyeliminowałoby możliwość zmiany pochodzenia wyrobu metalowego polegającą na przeprowadzeniu minimalnej obróbki i dałoby większą pewność w zakresie śledzenia pochodzenia produktu.

W związku ze zbliżającym się w czerwcu 2026 r. wygaśnięciem środka ochronnego dla stali (SFG stalowy), nie później niż w III kwartale 2025 r. Komisja zaproponuje od 1 lipca 2026 r. środek handlowy zastępujący środki ochronne dotyczące stali, zapewniając wysoce skuteczny poziom ochrony przed negatywnymi skutkami globalnej nadwyżki mocy produkcyjnych związanymi z handlem. Pozytywnie odnosimy się do tej zapowiedzi. Nowy środek handlowy powinien stworzyć przestrzeń dla producentów stali w UE do utrzymania i zwiększenia produkcji.

W kontekście zapewnienia dostępności złomu stalowego w Unii Europejskiej, pozytywna jest zapowiedz Komisji Europejskiej rozpoczęcia stosowania środków handlowych w tym celu. W ramach tego procesu Komisja ma także ocenić możliwość wprowadzenia zasady wzajemności względem krajów, które stosują ograniczenia uniemożliwiające eksport złomu do Unii Europejskiej.

Aby w pełni wykorzystać potencjał w zakresie zapobiegania zjawisku ucieczki emisji, zobowiązania finansowe mechanizmu dostosowywania cen na granicach, uwzględniającego emisje dwutlenku węgla (CBAM), wejdą w życie w 2026 r., w połączeniu ze stopniowym wycofywaniem bezpłatnych uprawnień w ramach EU ETS do 2034 r. Obecnie CBAM ma zastosowanie do towarów importowanych, nie dotyczy natomiast ewentualnego ryzyka ucieczki emisji w przypadku wyrobów metalowych produkowanych w UE, które są objęte mechanizmem EU ETS i są przedmiotem eksportu do krajów trzecich, konkurując tym samym z producentami z krajów o niższych ambicjach klimatycznych. W związku z tym Komisja zaproponuje rozwiązanie mające na celu ograniczenie ryzyka ucieczki emisji w odniesieniu do towarów eksportowanych i objętych mechanizmem CBAM.

Istnieje ryzyko, że ucieczka emisji w przypadku towarów objętych CBAM może przesunąć się na dalszy etap łańcucha wartości. Może to nastąpić w wyniku obchodzenia przepisów – a mianowicie unikania obowiązków w ramach CBAM poprzez wprowadzanie niewielkich zmian w podstawowych towarach objętych CBAM – lub w sytuacji, gdy konsumenci w UE zaczną faworyzować towary niższego szczebla importowane od producentów z krajów trzecich o mniej ambitnej polityce klimatycznej. Ponadto przedsiębiorstwa, które obecnie produkują lub przetwarzają towary związane z CBAM w UE, mogą przenieść swoją działalność do takich krajów. Komisja dokonuje obecnie oceny tych zagrożeń i przedstawi propozycję dotyczącą rozszerzenia CBAM na niektóre wyroby z dalszego etapu łańcucha tworzenia wartości, biorąc jednocześnie pod uwagę potrzebę zminimalizowania obciążeń administracyjnych.

Prekursory wydobywane w UE – w przypadku objęcia CBAM – utracą bezpłatne przydziały i będą zmuszone do przeniesienia kosztów utraconych bezpłatnych uprawnień, jeszcze zwiększając koszty produkcji, co będzie miało negatywny wpływ na produkty końcowe dla konsumentów w UE. Istnieje ryzyko, że wskutek utraty darmowych uprawnień do emisji wydobycie surowców na obszarze UE stanie się jeszcze bardziej niekonkurencyjne niż jest to obecnie (m.in. ze względu na wysokie ceny energii), co podważy potencjalny ochronny efekt CBAM.

Należy wziąć pod uwagę, że mechanizm CBAM nie uwzględnia obecnie sytuacji europejskich producentów będących jednocześnie eksporterami na rynki państw trzecich, poza UE. Eksporterzy objęci mechanizmem CBAM utracą darmowe uprawnienia do emisji, co będzie oznaczało dla nich znaczny wzrost kosztów prowadzenia działalności, nie otrzymując niczego w zamian. Należy podkreślić, że w przypadku sektorów takich jak miedź mamy do czynienia z branżą o statusie tzw. „price-taker”, gdzie produkty sprzedawane są po cenach ustalonych globalnie, w związku z czym producenci nie są w stanie prowadzić własnej polityki cenowej mogącej odzwierciedlić rosnące koszty produkcji. Zamiast wzrostu cen produktów, reakcją może być zmniejszenie produkcji oraz, w konsekwencji, zmniejszenie zatrudnienia. Miedź sprzedawana jest po cenach na rynku światowym, a unijni eksporterzy internalizują koszty CO2 w potencjalnych marżach zapewnianych przez ceny globalne. W sytuacji, w której mechanizm CBAM dotyczy tylko importu – ograniczając opłacalność produktów importowanych z krajów bez systemu analogicznego do EU ETS – pojawia się asymetria w stosunku do eksporterów unijnych i eksporterów spoza UE. Eksportując do państw trzecich, podmioty spoza UE będą dodatkowo uprzywilejowane w porównaniu do eksporterów unijnych, objętych mechanizmem CBAM i pozbawionych wskutek tego darmowych uprawnień do emisji. Bez kompensacji dla eksportowanych towarów, konkurencyjność na rynkach krajów trzecich zostanie znacznie ograniczona i zastąpiona prekursorami z bardziej wysokoemisyjnych gospodarek, co doprowadzi do ucieczki emisji.

Co więcej, skomplikowanie łańcuchów wartości zwiększy ryzyko obchodzenia przepisów, ponieważ niektóre towary będące na wyższym szczeblu łańcucha – objęte CBAM – trafiają potem do łańcuchów wartości, które nie są nim objęte. W konsekwencji, kiedy bierzemy pod uwagę import do UE produktów z końcowych etapów łańcucha dostaw gdzie występuje powyższa sytuacja, prowadzi to do dalszego uprzywilejowania pozycji prekursorów pochodzących z państw trzecich w porównaniu z prekursorami produkowanymi w UE. Skomplikowanie łańcuchów wartości przejawia się również rosnącymi potencjalnymi rozbieżnościami pomiędzy kodami CN (produkty – istotne dla CBAM) i odpowiadającymi im kodami NACE (procesy – istotne dla ETS) na kolejnych szczeblach łańcucha. Przykładowo, bardzo szeroki zakres ma np. kod NACE 07.29 – górnictwo pozostałych rud metali nieżelaznych, obejmujący m.in. górnictwo rud miedzi. Arbitralne rozdzielanie kodów CN i NACE wskutek objęcia wybranych produktów (kod CN) pochodzących z jednego procesu (kod NACE) miałoby charakter dyskryminacyjny.

Innym ważnym problemem jest dostęp do prawdziwych danych o emisyjności w innych krajach. Brak możliwości ich weryfikacji podważa cel jakim jest stworzenie równych warunków konkurencji dla przemysłu europejskiego, który musi płacić rzeczywistą cenę CO2 za swoją produkcję, w porównaniu z podmiotami z innych obszarów geograficznych. W związku z tym nie jest wskazane włączanie w zakres mechanizmu CBAM emisji z Zakresu 2 (emisje pośrednie) i Zakresu 3 (emisje łańcucha wartości). Należy również unikać fragmentarycznego rozszerzania CBAM na niektóre elementy łańcuchów wartości oraz brać pod uwagę niedopasowanie kodów CN i NACE, również w kontekście ryzyka manipulacji celnych. Konieczne jest również przedstawienie nowych rozwiązań dla eksporterów produktów na rynki trzecie, poza obszar Unii Europejskiej. Niepożądane wskutek braku odpowiedniej metodologii jest również uwzględnienie przez CBAM emisji pośrednich.

Dodatkowo, istnieje ryzyko obejścia celów CBAM w sytuacjach, gdy towary wyprodukowane w niskoemisyjnych zakładach produkcyjnych w krajach trzecich będą przekierowywane do odbiorców europejskich, podczas gdy produkcja wysokoemisyjna będzie kierowana na inne rynki (tzw. „przerzucanie zasobów”). Podobnie „greenwashing” może mieć miejsce poprzez praktyki rozliczania emisji dwutlenku węgla, takie jak energochłonna produkcja metali korzystająca z instrumentów rynkowych, które sprawiają wrażenie niskoemisyjnych, a jednocześnie nadal opierająca się na wysokoemisyjnych źródłach energii, lub wprowadzające w błąd praktyki rozliczania zawartości złomu. Aby rozwiązać oba te problemy i zapewnić integralność CBAM, Komisja przedstawi strategię przeciwdziałania obchodzeniu mechanizmu. W ramach tej strategii dokonana zostanie dokładna ocena tych zagrożeń i zostaną zaproponowane rozwiązania, w tym zmiany legislacyjne.

Produkcja stali jest jednym z najbardziej emisyjnych procesów przemysłowych. Według danych opublikowanych przez World Steel Association (worldsteel), Polska wyprodukowała 7,1 miliona ton stali surowej, co stanowi wzrost o 10,1% w porównaniu z rokiem poprzednim, co plasuje Polskę na 25 miejscu na świecie. Jednakże, Polska zużywa obecnie niemal dwukrotnie więcej stali, niż jest w stanie wyprodukować nawet przy pełnym obciążeniu krajowych hut, co oznacza, że nasz kraj jest jednym z największych importerów tego surowca w UE.

Niemniej, Polska posiada rozwiniętą infrastrukturę hutniczą, ale wymaga ona gruntownych inwestycji w nowe technologie, w szczególności wychwytywanie i składowanie dwutlenku węgla (CCS), co umożliwi redukcję emisji CO₂ z hut wielkopiecowych o 70-80%. Wprowadzenie rozwiązań mających na celu poprawę jego efektywności umożliwi zwiększenie krajowych, a zarazem unijnych możliwości produkcyjnych, a w dłuższej perspektywie pozwoli stać się całej UE liderem w zakresie transformacji energetycznej tego sektora i produkcji tzw. „zielonej stali” w Europie, co ma także szczególne znacznie w zakresie obecnej sytuacji geopolitycznej i rosnącego znaczenia przemysłu obronnego.

W razie braku subsydiów i innych form wsparcia, sektory energochłonne, w tym stalowy i metalurgiczny stracą wkrótce konkurencyjność na rzecz innych krajów w szczególności azjatyckich, co doprowadzi do utraty rentowności przez kolejne ośrodki europejskiego przemysłu i ich dalszego przenoszenia poza Europę. W konsekwencji doprowadzi to do dalszego uzależnienia się Starego Kontynentu od innych regionów świata w procesie globalnych łańcuchów dostaw, co w obecnej sytuacji geopolitycznej stanowi bardzo duże zagrożenie dla bezpieczeństwa energetycznego. Kryzysy, w tym COVID, czy wojna na Ukrainie pokazały nam, że niezależność jest wartością, ale bez utrzymania konkurencyjności zostanie utraconych  wiele sektorów gospodarki UE i nastąpi pogłębienie zależności od dostaw produktów z państw trzecich, w tym państw niedemokratycznych.

Wyzwania związane z europejskim uzależnieniem od importu surowców krytycznych oraz produktów technologii neutralnych emisyjnie zostały już dostrzeżone i zaadresowane m.in. w przyjętym w 2022 r. Critical Mineral Act, czy w przyjętym w 2024 r. Rozporządzeniu NZIA. Obie regulacje wymagają podjęcie działań poprawiających bezpieczeństwo łańcuchów dostaw nowych technologii. Operacjonalizacja celów określonych w tych aktach, w szczególności NZIA i zawartych tam celów dla rynku CCUS, wymagać będzie jednak znacznego wysiłku ze strony państw członkowskich oraz uruchomienia kapitału, także prywatnego.

Transformacja systemów energochłonnych stwarza możliwości poprawy bezpieczeństwa energetycznego przy jednoczesnym ograniczeniu bezpieczeństwa klimatycznego. Jednak i w tym przypadku konieczna jest racjonalna polityka unijna i wspólne działania, oparte o zasadę solidarności.

Przedstawiony przez KE Plan działania stanowi przedłużenie niewłaściwej polityki UE, uwidocznionej w Clean Industrial Deal (CID). CID był dokumentem oczekiwanym zarówno przez sektor przemysłu jak i państwa członkowskie, które są zobligowane do transpozycji przepisów dyrektywy REDIII, w szczególności celów dotyczących wykorzystania wodoru RFNBO w przemyśle (na poziomie 42% w 2030 r. i na poziomie 60% w 2035 r.). Komisja Europejska zapowiedziała przeprowadzenia badań mających na celu ocenę skuteczności ram dotyczących wodoru i określenie ewentualnych barier dla zwiększenia skali wykorzystania wodoru odnawialnego, jednak poza prawidłowym zdiagnozowaniem problemu zbyt wysokich cen energii odnawialnej, KE w CID nie zaproponowała właściwych rozwiązań. Brak jest systemowych i finansowych rozwiązań dedykowanych dla przemysłu, które w sposób realny umożliwiłyby jego transformację w kierunku nisko- i zeroemisyjnym, w tym brak terminów dla rozwiązań proponowanych w CID. CID zamiast proponować rozwiązania stanowi zbiór istniejących rozwiązań oraz zapowiedzi nowych działań, które jednak nie wydają się prowadzić do poprawy sytuacji.

Wg danych wynika, że zapotrzebowanie Polski na wodór RFNBO w 2030 r. (do spełnienia celów RED III w przemyśle) wyniesie nawet 280 tys. t rocznie. Wykorzystanie środków Krajowego Planu Odbudowy i Wzmacniania Odporności (KPO) pozwoli na zapewnienie wsparcia publicznego dla inwestycji w budowę mocy produkcyjnych wodoru RFNBO na poziomie ok. 45 tys. t rocznie w roku 2030-2033. Polscy przedsiębiorcy nie zapewnią ze środków własnych budowy mocy produkcyjnych wodoru pozwalających na uzyskanie brakujących ok. 235 tys. t rocznie w 2030 r.  Jest to niemożliwe z uwagi na niezbędne nakłady finansowe jak i niezbędny do realizacji inwestycji czas.

Jednolity cel w RED III dla wszystkich państw członkowskich przy niejednakowych obciążeniach dla państw związanych bezpośrednio z wykorzystywaniem wodoru (pozyskiwanego z surowców kopalnych) przez przemysł, funkcjonujący w tych państwach członkowskich, wymaga dodatkowych działań po stronie KE. Polska jest trzecim producentem i konsumentem wodoru w UE.  Bardzo ważne jest podkreślenie tego, że wśród 27 państw członkowskich tylko kilka państw (PL, DE, NL) w największym stopniu będzie poważnie dotknięte realizacją celów RED III w przemyśle. W związku z czym oczekiwanie PL względem CID i dokumentów następczych jak Plan działania było nakierowane na przedstawienie przez KE rozwiązań dedykowanym państwom szczególnie obciążonym realizacją celów RED III, co nie zostało przez KE uczynione. 

Plan działania, podobnie jak CID i inne dokumenty oparte na CID, powinien wskazywać na rozwiązania finansowe na poziomie unijnym zamiast przenosić ciężar transformacji na państwa członkowskie, wprowadzając ułatwienia w udzielaniu pomocy publicznej. Oczekiwanie naszego Rządu w zakresie wsparcia rozwoju produkcji wodoru RFNBO na poziomie unijnym nie zostało spełnione. Sztandarowy program wsparcia UE, tj. Europejski Bank Wodoru, po aukcji pilotażowej ogłoszonej w 2023 r., w zasadach dla kolejnej, już właściwej aukcji, miał uwzględnić koszyki wyrównujące szanse państw członkowskich w dostępie do finansowania. Pomimo wyraźnego rezultatu aukcji pilotażowej, wskazującego, na to, że wyłącznie państwa posiadające dostęp do taniej energii odnawialnej (półwysep Iberyjski i Skandynawia), KE ustalając warunki kolejnej aukcji zrezygnowała z pierwotnie sugerowanych koszyków. KE nie podjęła także dyskusji z państwami członkowskimi, pomimo zgłoszenia uwag w zakresie konieczności utworzenia koszyków regionalnych uwzględniających regionalne ceny energii. KE stoi bowiem na stanowisku, że produkcję wodoru RFNBO należy wspierać tam, gdzie jest ona tania, a nie tam, gdzie jest droga (np. PL, DE). Aukcja jako usługa, zainicjowana w ramach unijnego funduszu innowacyjnego na rzecz Banku Wodoru, umożliwiająca państwom członkowskim wspieranie produkcji wodoru RFNB ze środków krajowych stanowi kolejny przykład subsydiowania. Polska z zaniepokojeniem obserwuje przenoszenie ciężaru dekarbonizacji przemysłu na budżety krajowe. Dlatego nie można wskazywać np. Europejskiego Banku Wodoru jako instrumentu wsparcia przemysłu.

Zaraz po ustanowieniu bardzo ambitnych (wręcz nierealizowanych przez PL) celów przemysłowych w RED III, Komisja Europejska wydała akty delegowane do RED III, gdzie rozporządzenie (UE) 2023/1184 wprowadziło pojęcie energii „w pełni” odnawialnej. W związku z wejściem w życie tego rozporządzenia spełnienie obligatoryjnych celów RED III stało się niemożliwe w przypadku Polski. CID powinien uwzględnić ocenę sytuacji przemysłu w kontekście sumarycznego wpływu regulacji Fit for 55. Ocena skutków regulacji poszczególnych aktów prawnych nie daje pełnego obrazu sytuacji po zastosowaniu wszystkich aktów równocześnie. Niestety KE nie zdiagnozowała w CID tego, że regulacje te są niespójne, a często uniemożliwiają realizację celów klimatycznych, zamiast ją ułatwiać. KE zamiast dokonać oceny sytuacji i możliwości realizacji celów RED III oraz spadku konkurencyjności przemysłu UE, wydaje kolejne dokumenty (pochodne CID, jak Plan działania), które jednak nie wprowadzają niczego nowego, a powielają tylko treść CID, w tym błędne założenia tam poczynione.

Zapowiedź KE ogłoszenia aktu delegowanego ws. wodoru niskoemisyjnego (Ares(2024)6848064) Polska odbiera z oczekiwaniem oraz obawą, przede wszystkim w kontekście nałożenia na przemysł kolejnego ograniczenia realizacji celów RED III, a więc wymogu 70% redukcji emisji gazów cieplarnianych energii w sieci. W przypadku Polski taki poziom redukcji nie jest osiągalny w horyzoncie czasowym RED III.

Jak podkreślono w Planie działania, przestrzeganie przepisów UE dotyczących praw pracowniczych, w szczególności w odniesieniu do informacji i konsultacji, ma zasadnicze znaczenie, zwłaszcza że sektor stalowy i metali przechodzi głęboką zmianę ze względu na transformację ekologiczną i cyfrową. Stałe wspieranie i wzmacnianie dialogu społecznego to kluczowy warunek skutecznego zarządzania transformacją, zapewnienia zasadniczej roli związków zawodowych i organizacji pracodawców, wspierania inkluzywnego procesu decyzyjnego oraz zapewnienia sprawiedliwej i zrównoważonej przyszłości zarówno pracownikom, jak i przemysłowi.

Wyrażając nadzieję na pozytywne podejście do naszych uwag, pozostajemy z wyrazami szacunku

Jarosław Dudkowiak
Prezes Zarządu Związku Pracodawców Polska Miedź

Stanowisko przygotowane na podstawie ekspertyz i opinii pochodzących od podmiotów członkowskich oraz opracowań własnych Związku Pracodawców Polska Miedź