Traktat z Lizbony zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską podpisany w Lizbonie dnia 13 grudnia 2007 r. (Dz.U. C 306 z 17.12.2007, s. 1–271)

Traktat z Lizbony jest w dużej mierze zainspirowany Traktatem ustanawiającym Konstytucję dla Europy. Konstytucja miała zastąpić traktaty założycielskie UE jednym aktem prawnym. Podpisano ją w Rzymie w dniu 29 października 2004 r. Przed wejściem w życie miała być jeszcze ratyfikowana przez wszystkie państwa UE (wówczas w jej skład wchodziło 27 krajów). Ratyfikowało ją 17 państw. Odrzucono ją jednak w referendach krajowych przeprowadzonych w 2005 r. we Francji i Holandii.

Z kolei Traktat z Lizbony zmienia te traktaty, dokładnie tak samo, jak miało to miejsce w przypadku traktatów z Amsterdamu i Nicei. Na jego mocy wprowadzono większość reform instytucjonalnych i politycznych przewidzianych w traktacie konstytucyjnym.

Traktat został podpisany w dniu 13 grudnia 2007 r., natomiast w życie wszedł w dniu 1 grudnia 2009 r.

Jakie są cele traktatu?

Reformuje on tryb funkcjonowania instytucji UE oraz mechanizmy podejmowania decyzji, tak aby dostosować je do sytuacji, w której kolejne rozszerzenia zwiększyły liczbę państw UE do 28. Poddaje on także reformie wewnętrzne i zewnętrzne polityki UE, a także zapewnia większą demokratyzację mechanizmów podejmowania decyzji w UE poprzez przyznanie Parlamentowi Europejskiemu szerszych kompetencji ustawodawczych.

Kluczowe zagadnienia

Zmiany instytucjonalne

Parlament Europejski

• składa się teraz z przedstawicieli obywateli UE, a nie – jak miało to miejsce wcześniej – przedstawicieli narodów państw UE, co przekłada się na silniejszy związek demokratyczny między posłami do Parlamentu Europejskiego a wyborcami;
• dysponuje rozszerzonymi kompetencjami ustawodawczymi dzięki wykorzystaniu zwykłej procedury ustawodawczej. Traktat z Lizbony rozszerza stosowanie tej procedury na 40 nowych obszarów polityki, co oznacza, że całkowita liczba obszarów polityki, w których Parlament i Rada przyjmują akty prawne przy równorzędnych uprawnieniach, wynosi 73;
• wybiera (większością głosów) przewodniczącego Komisji Europejskiej;
• składa się z nie więcej niż 751 posłów.

Rada Europejska

Gromadzi ona szefów państw lub rządów, zapewniając większą ciągłość i spójność działań UE. Jest formalnie uznawana za tę instytucję UE, która wyznacza ogólny kierunek polityki oraz priorytety UE.

Jej przewodniczący jest wybierany przez samą Radę Europejską większością głosów na okres 30 miesięcy (kadencja może zostać jednokrotnie odnowiona). Wcześniej stanowisko to było obsadzane rotacyjnie na okres 6 miesięcy.

Rada

Traktat wprowadza nowe zasady głosowania większością przy przyjmowaniu aktów prawnych. Większość jest osiągnięta, gdy „za” głosuje co najmniej 55% państw UE reprezentujących co najmniej 65% ludności UE. Mniejszość potrzebną do zablokowania wniosku stanowią co najmniej cztery państwa.

Posiedzenia Rady, na których dyskutuje się nad projektami aktów prawnych i je głosuje, są jawne.

Komisja Europejska

Przewodniczący Komisji jest:

• wybierany w oparciu o wyniki wyborów europejskich;
• odpowiedzialny za wybór komisarzy i określanie ich uprawnień; ponadto może on zażądać ustąpienia konkretnego komisarza.

Trybunał Sprawiedliwości UE

Właściwość Trybunału zostaje rozciągnięta na wszystkie dziedziny polityki UE, z wyjątkiem wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa.

Europejski Bank Centralny (EBC)

EBC zostaje wymieniony w art. 13 Traktatu o Unii Europejskiej (TUE), przez co zostaje formalnie uznany za instytucję UE.

Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa

Na mocy Traktatu:

• ustanawia się nowe stanowisko Wysokiego Przedstawiciela Unii do Spraw Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa. Osoba ta przewodniczy Radzie do Spraw Zagranicznych (art. 18 TUE);
• tworzy się Europejską Służbę Działań Zewnętrznych, której personel stanowią osoby zatrudnione w Komisji i Radzie oraz pracownicy krajowych służb dyplomatycznych;
• wprowadza się klauzulę wzajemnej obrony, zgodnie z którą wszystkie państwa UE są zobowiązane udzielić pomocy innemu państwu UE, które staje się ofiarą agresji zbrojnej.

Pozostałe zmiany

Polityki unijne

Dotychczasowa struktura filarowa zostaje zastąpiona podziałem kompetencji:

• wyłączne: w tych dziedzinach jedynie Unia przyjmuje akty prawne, a państwa UE je wykonują (art. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE));
• dzielone: w tych dziedzinach państwa UE przyjmują akty prawne i wiążące prawnie środki, jeżeli UE rezygnuje z działania (art. 4 TFUE);
• wspierające: dziedziny, w których UE przyjmuje środki służące wspieraniu, koordynowaniu lub uzupełnianiu polityk krajowych (art. 6 TFUE);
• ponadto polityka w dziedzinie kontroli granicznych, azylu, imigracji oraz współpracy sądowej i policyjnej przestaje stanowić przedmiot odpowiedzialności na szczeblu międzyrządowym i wchodzi w zakres kompetencji UE.

Umacnianie demokracji

W Traktacie:

• potwierdzono trzy podstawowe zasady – równości obywateli (UE przestrzega zasady równości swoich obywateli, którzy są traktowani z jednakową uwagą przez jej instytucje, organy i jednostki organizacyjne (art. 9 TUE)), demokracji przedstawicielskiej (obywatele UE są reprezentowani bezpośrednio na szczeblu UE przez Parlament Europejski) oraz demokracji uczestniczącej (obywatele UE mają prawo brać udział w procesie podejmowania decyzji przez UE oraz wchodzić w interakcje z instytucjami UE, np. w drodze dialogu z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego, których są członkami);
• wprowadzono inicjatywę obywatelską, która stanowi jedną z głównych nowości zawartych w Traktacie z Lizbony – obywatele w liczbie nie mniejszej niż milion mogą (pod pewnymi warunkami) zwrócić się do Komisji o przedłożenie wniosku (art. 11 TUE);
• nadano Karcie praw podstawowych charakter prawnie wiążącego dokumentu o takiej samej mocy prawnej jak Traktaty (art. 6 TUE);
• przyznano parlamentom narodowym większy wpływ na proces podejmowania decyzji w UE (art. 12 TUE);
• zwykłą procedurę ustawodawczą (dawną procedurę współdecydowania) uczyniono domyślną procedurą ustawodawczą, w ramach której Parlamentowi Europejskiemu jako współprawodawcy przyznano takie same uprawnienia jak Radzie (art. 294 TFUE);
• wprowadzono rozróżnienie między aktami ustawodawczymi a aktami o charakterze nieustawodawczym (decydujące znaczenie ma tutaj zastosowanie konkretnej procedury) (art. 297 TFUE);
• wprowadzono akty delegowane (art. 290 TFUE) i akty wykonawcze (art. 291 TFUE). Na mocy pierwszego z tych artykułów Komisja może przyjmować akty o charakterze nieustawodawczym o zasięgu ogólnym, które uzupełniają akt ustawodawczy (w odniesieniu do elementów innych niż istotne). Na mocy zaś drugiego z nich ustanawia się ramy działania Komisji w dziedzinach, które dotychczas wchodziły w zakres stosowania procedury komitetowej.

Wystąpienie z UE

W Traktacie po raz pierwszy przewidziano formalną procedurę stosowaną w przypadku, gdy państwo UE pragnie wystąpić z UE (art. 50 TUE – negocjacje ze Zjednoczonym Królestwem na podstawie art. 50). Wielka Brytania wystąpiła z Unii Europejskiej i z dniem 1 lutego 2020 r. stała się państwem trzecim (państwem spoza UE).

Treaty of Lisbon amending the Treaty on European Union and the Treaty establishing the European Community, signed at Lisbon, 13 December 2007 (OJ C 306, 17.12.2007, pp. 1–271)

The Lisbon Treaty is largely inspired by the Treaty establishing a Constitution for Europe. The constitution had been intended to replace the EU’s founding treaties with a single text. It was signed in Rome on 29 October 2004. To enter into force, the constitution needed to be ratified by all (the then) 27 EU countries (17 ratified). However, it was rejected by national referenda in France and the Netherlands in 2005.

In contrast, the Lisbon Treaty amends those treaties, just as the Amsterdam and Nice treaties had done. It incorporates the majority of the institutional and policy reforms the constitutional treaty had envisaged.

It was signed on 13 December 2007 and entered into force on 1 December 2009.

What is the aim of the Treaty?

It reforms how EU institutions operate and decisions are taken to make these suitable for an EU which had grown to 28 members after successive enlargements. It reforms the EU’s internal and external policies and, by giving the European Parliament further legislative powers, ensures greater democracy in EU decision making.

Key points

Institutional changes

The European Parliament

• is now composed of representatives of the EU’s citizens, not, as previously, of the peoples of the EU countries, thus establishing a stronger democratic link between Members of the European Parliament (MEPs) and the electorate;
• enjoys increased legislative powers through the use of the ordinary legislative procedure. The Lisbon Treaty extends this to 40 new policy areas, raising to 73 the total number where the Parliament and the Council adopt legislation on an equal footing;
• elects the European Commission President by a majority of its members;
• has a maximum number of 751 members.

The European Council

Consisting of heads of state or government, this gives the EU greater continuity and coherence. It is formally recognised as an EU institution that sets out the EU’s general political directions and priorities.

It elects by majority vote a president for a once renewable 30-month mandate, replacing the previous 6-month rotating role.

The Council

It applies new majority voting rules when approving legislation. To secure a majority requires at least 55% of EU countries representing at least 65% of the EU’s population. To block a proposal, at least 4 countries have to be against.

It meets in public when discussing and voting on draft legislation.

The European Commission

The President of the Commission is:

• chosen and elected based on the outcome of the European elections;
• responsible for the appointment of commissioners, the distribution of their portfolios and can request an individual commissioner to resign.

The Court of Justice of the EU

Its jurisdiction is extended to all EU policy areas except for the common foreign and security policy.

The European Central Bank (ECB)

The ECB is now formally recognised as an EU institution by being listed in Article 13 of the Treaty on European Union (TEU).

Common foreign and security policy

The treaty:

• establishes the new post of Commission vice-president and High Representative of the Union for Foreign Affairs and Security Policy. The person chairs the foreign affairs council (Article 18 TEU);
• creates the European External Action Service, whose staff come from the Commission, Council and national diplomatic services;
• introduces a mutual defence clause whereby all EU countries must help each other/another EU country if it is under attack.

Other changes

EU policies

The previous pillar structure is replaced by a new distribution of competences:

• exclusive: areas where the EU alone legislates and member countries implement (Article 3 of the Treaty on the Functioning of the European Union (TFEU));
• shared: areas where EU countries can legislate and adopt legally binding measures if the EU has not done so (Article 4 TFEU);
• supporting: areas where the EU adopts measures to support, coordinate or supplement national policies (Article 6 TFEU);
• in addition, all policies on border controls, asylum, immigration and judicial and policy cooperation become an EU competence, instead of being an intergovernmental responsibility, as before.

Strengthening democracy

The treaty:

• confirms the 3 fundamental principles of democratic equality (the EU must observe the principle of the equality of its citizens, who shall receive equal attention from its institutions, bodies, offices and agencies (Article 9 TEU)), representative democracy (EU citizens are directly represented at EU level by the European Parliament) and participatory democracy (EU citizens have the right to participate in EU decisions and interact with the EU institutions, for example, through dialogue by means of civil society organisations in which they are members);
• introduces the citizens’ initiative which is one of the major innovations of the Treaty of Lisbon by which not less than one million citizens (under certain condition) may invite the Commission to submit a proposal (Article 11 TEU);
• makes the Charter of Fundamental Rights legally binding and giving it the same legal value as the treaties (Article 6 TEU)
• gives national parliaments a greater say in EU decision making (Article 12 TEU);
• the ordinary legislative procedure (former co-decision) is now the default legislative procedure where the European Parliament is on an equal footing with the Council as co-legislator (Article 294 TFEU);
• introduces the distinction between legislative acts and non-legislative acts depending on their decision making-process (Article 297 TFEU);
• introduces delegated acts (Article 290 TFEU) and implementing acts (Article 291 TFEU). The former gives the Commission the power to adopt non-legislative acts of general application to supplement a legislative act (but not on essential elements). The latter provides a framework for the Commission’s action in former comitology domains.

Leaving the EU

The treaty provides for the first time a formal procedure if an EU country wishes to withdraw from the EU (Article 50 TEU – Article 50 negotiations with the UK (The United Kingdom withdraws from the European Union and becomes a third country (non-EU country) as of 1 February 2020).

Więcej informacji / More information

Źródło / Source: Komisja Europejska, EUR-Lex