Szanowni Państwo, Członkowie Związku Pracodawców Polska Miedź

Uprzejmie informuję, że do konsultacji publicznych skierowany został projekt ustawy o zmianie ustawy o Krajowym Rejestrze Karnym, ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary oraz ustawy o zmianie ustawy o Krajowym Rejestrze Karnym oraz niektórych innych ustaw (UDER113).

Przedmiotowy projekt aktu prawnego wraz z Uzasadnieniem oraz Oceną Skutków Regulacji dostępny jest na stronach Rządowego Centrum Legislacji pod adresem:

https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12411552/katalog/13210394#13210394

Uprzejmie proszę o przekazywanie ewentualnych uwag, opinii i stanowisk do projektu w terminie do 3 lipca 2026 roku na adres: kuydowicz@pracodawcy.pl  w wersji elektronicznej umożliwiającej edytowanie tekstu.

Projekt ma na celu wprowadzenie zmian o charakterze deregulacyjnym w dwóch obszarach prawa: w ustawie z dnia 24 maja 2000 r. o Krajowym Rejestrze Karnym (Dz. U.

z 2024 r. poz. 276, z późn. zm.), dalej „u.k.r.k.”, i w ustawie z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz. U. z 2024 r. poz. 1822, z późn. zm.), dalej „u.o.p.z.”, oraz zmian wynikowych w ustawie z dnia 13 lutego 2026 r. o zmianie ustawy o Krajowym Rejestrze Karnym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 421).

Zmiany w ustawie o Krajowym Rejestrze Karnym

Zmiany wprowadzane w u.k.r.k. stanowią wyraz decyzji o rozszerzeniu listy środków kompensacyjnych, które będzie można orzec wobec podmiotu zbiorowego. W wyniku zmian wprowadzanych w u.o.p.z. koniecznym jest uzupełnienie katalogu wskazanego w art. 1 ust. 3 u.k.r.k. o obowiązek naprawienia szkody, obowiązek zadośćuczynienia za doznaną krzywdę oraz nawiązkę. Zmianą wynikową jest także wprowadzenie analogicznych zmian w art. 12 w ust. 1a pkt 4 oraz ust. 2b pkt 1.

Zmiany w ustawie o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary

W aktualnym stanie prawnym, aby wykazać odpowiedzialność podmiotu zbiorowego na gruncie u.o.p.z., konieczne jest uprzednie uzyskanie prawomocnego orzeczenia sądu karnego (z wyjątkiem przestępstw przeciwko środowisku), jak i ustalenie, że przestępstwa lub przestępstwa skarbowego dopuściła się jedna z osób wskazanych w art. 3 u.o.p.z., przy jednoczesnym udowodnieniu winy w wyborze lub nadzorze w stosunku do osób, określonych w art. 3 pkt 2 lub 3 u.o.p.z. ze strony organu lub przedstawiciela podmiotu zbiorowego lub też winy w organizacji podmiotu zbiorowego (art. 5 pkt 1 i 2 u.o.p.z.). Suma tych okoliczności powoduje, że udowodnienie odpowiedzialności podmiotu zbiorowego jest w praktyce bardzo utrudnione, a niewykazanie chociażby jednej z przesłanek określonych powyżej czyni niemożliwym przypisanie takiej odpowiedzialności.

Średniorocznie do odpowiedzialności jest pociąganych tylko kilka podmiotów zbiorowych. Oznacza to, że przedmiotowa ustawa w praktyce nie funkcjonuje. Wymaga to pilnej interwencji sanacyjnej.

Praktyczna trwała wieloletnia nieefektywność obowiązującej ustawy przejawia się nie tylko w braku ponoszenia uzasadnionej odpowiedzialności penalnej przez takie podmioty, lecz również w pociąganiu do odpowiedzialności karnej reprezentanta podmiotu zbiorowego (np. prezesa zarządu spółki handlowej), niejako w zastępstwie tego podmiotu (lub innych jego reprezentantów). Prowadzi to w praktyce niekiedy do pociągania do odpowiedzialności karnej reprezentanta podmiotu zbiorowego nie tylko z tytułu jego czynu, lecz czasem wyłącznie z tytułu pełnionej przez niego funkcji. W rezultacie prowadzenie działalności gospodarczej w Polsce obarczone jest dodatkowym ryzykiem ponoszenia przez przedsiębiorców (zarządców) nieuzasadnionych negatywnych konsekwencji swojej aktywności ekonomicznej.

W związku z powyższym konieczne jest rozwiązanie z jednej strony doraźne, a z drugiej – funkcjonalne, to jest maksymalnie niwelujące przywołane powyżej zastrzeżenia. Jego celem jest jednoczesne przywrócenie funkcjonalności omawianej ustawy oraz zracjonalizowanie odpowiedzialności menedżerów.

Przywołany nieprawidłowy stan prawny oraz praktykę karania można łącznie konwalidować przez wprowadzenie do obecnej u.o.p.z. całkowicie nowej instytucji poddania się podmiotu zbiorowego karze. Sprowadzałaby się ona do ukształtowania w ustawie dodatkowego (odrębnego i alternatywnego) trybu postępowania, opartego na oportunizmie, konsensualiźmie i kompensacji. Istotą tego rozwiązania byłaby możliwość procedowania odpowiedzialności podmiotu zbiorowego bez warunku (prejudykatu) w postaci prawomocnego skazania jego reprezentanta, przy czym takie prawomocne poddanie się karze przez podmiot zbiorowy odpowiednio łagodziłoby odpowiedzialność karną jego reprezentanta za czyn popełniony w warunkach określonych w omawianej ustawie (w imieniu lub na rzecz tego podmiotu). Jednocześnie byłaby zagwarantowana pełna kontrola sądowa nad takimi rozstrzygnięciami.

Wobec powyższego proponuje się wprowadzić nowe przepisy art. 9a u.o.p.z. i art. 43a u.o.p.z. Pierwszy z nich wprowadza do ustawy możliwość orzekania wobec podmiotu zbiorowego środków kompensacyjnych. Odpowiednie stosowanie art. 46 k.k. pozwoli zobowiązać podmiot zbiorowy do naprawienia szkody na zasadach przepisów prawa cywilnego, a jeżeli będzie to utrudnione bądź niemożliwe, nałożyć nawiązkę do wysokości 200 000 zł. Zmiana ta pozwoli na sprawniejsze kompensowanie szkód poniesionych przez ofiary i w dużym stopniu zracjonalizuje funkcjonowanie nowelizowanej ustawy.

Drugi przepis wprowadza wskazany powyżej zupełnie nowy, szczególny tryb postępowania, który opiera się na założeniach odmiennych od tych, na których opiera się tryb zwyczajny.

Poszukując mechanizmu racjonalnej dystrybucji odpowiedzialności między osobę fizyczną i podmiot zbiorowy, w projekcie zaproponowano rozwiązanie konsensualne, pozwalające uwzględnić w obrazie rozkładu odpowiedzialności penalnej podmioty zbiorowe. Przejęcie części konsekwencji doprowadzenia do uszczerbku na dobrach prawnych przez podmiot zbiorowy skutkowałoby możliwością złagodzenia odpowiedzialności karnej menedżera przez nadzwyczajne złagodzenie kary.

Proponowane rozwiązania są spójne z zasadami odpowiedzialności unormowanej w obowiązującej u.o.p.z. W obowiązującym stanie prawnym podmiot zbiorowy nie ponosi bowiem odpowiedzialności za „własny” czyn zabroniony. Nie ponosi również odpowiedzialności zastępczej za cudzy czyn. Odpowiada natomiast za określone w art. 5 u.o.p.z. formy nieprawidłowości działania skutkujące popełnieniem czynu zabronionego przez osobę fizyczną. W strukturze odpowiedzialności podmiotu zbiorowego czyn zabroniony osoby fizycznej posiada status skutku nieprawidłowości określonej w art. 5 u.o.p.z. Przesłanki odpowiedzialności określone w art. 5 u.o.p.z. są szczególnymi okolicznościami czynu zabronionego popełnionego przez osobę fizyczną.

Co oczywiste, przesłanki te nie są spełnione w przypadkach posłużenia się podmiotem zbiorowym dla realizacji przestępnego zamiaru osoby fizycznej. W takim przypadku nie zachodzi wskazana w art. 5 u.o.p.z. relacja przyczynowa. Jest to szczególnie istotne w kontekście proponowanego konsensualnego trybu poddania się odpowiedzialności przez podmiot zbiorowy oraz związanych z nim konsekwencji w sferze odpowiedzialności osoby fizycznej. Sprawca wykorzystujący podmiot zbiorowy do działalności przestępczej nie będzie mógł liczyć na dobrodziejstwo nadzwyczajnego złagodzenia kary przez tryb unormowany w proponowanym art. 43a u.o.p.z. W takim przypadku, wobec niespełnienia przesłanek z art. 5 u.o.p.z., skierowanie wniosku w trybie art. 43a ust. 1 u.o.p.z. będzie niedopuszczalne.

Elementem definiującym w praktyce u.o.p.z. i określanym zgodnie jako przyczyna jej dysfunkcjonalności jest określony w jej art. 4 wymóg tzw. prejudykatu. W obecnym stanie prawnym wskazany wymóg formalny jest konstrukcyjną koniecznością, w świetle przyjętego w ustawie modelu odpowiedzialności podmiotu zbiorowego. Jedyny wyłom od tej zasady stanowi art. 4a u.o.p.z. Zgodnie z tym przepisem w przypadku popełnienia czynu zabronionego, wymienionego w art. 16 ust. 1 pkt 8, przez osobę, o której mowa w art. 3, podmiot zbiorowy podlega odpowiedzialności niezależnie od wydania wyroku albo orzeczenia, o których mowa w art. 4. Innymi słowy art. 4a u.o.p.z. eliminuje wymóg prejudykatu w odniesieniu do określonej grupy typów czynów zabronionych. W zakresie określonym

 w art. 4a u.o.p.z. sąd orzekający w przedmiocie odpowiedzialności podmiotu zbiorowego samodzielnie ustala popełnienie czynu zabronionego jako okoliczność faktyczną, będącą jedną z przesłanek wskazanej odpowiedzialności. Przytoczonemu unormowaniu nie towarzyszy inne, odmienne od wynikającego z art. 115 § 1 k.k., definiowanie pojęcia czynu zabronionego. Czyn zabroniony oznacza zatem zachowanie osoby fizycznej, które w strukturze odpowiedzialności podmiotu zbiorowego stanowi skutek jednej z określonych w art. 5 u.o.p.z. nieprawidłowości w funkcjonowaniu podmiotu zbiorowego. Proponowane rozwiązanie w rozważanym aspekcie nie wprowadzi zatem wyłomu w modelu odpowiedzialności podmiotu zbiorowego. W zakresie rezygnacji z wymogu prejudykatu nie jest też rozwiązaniem obcym w obowiązującej ustawie.

Proponowana regulacja stanowi odpowiedź na postulaty doktryny prawa karnego w zakresie wprowadzenia możliwości konsensualnego rozwiązywania sporów, także w kontekście odpowiedzialności podmiotów zbiorowych. Mimo że jest to nowe rozwiązanie, to jednak bazuje na dotychczasowych możliwościach procesowych, przewidzianych w u.o.p.z. Chodzi tutaj generalnie o stosowanie do tej nowej procedury obecnych regulacji. W tym kontekście należy zwrócić szczególną uwagę na art. 21 u.o.p.z., który w ust. 4 wskazuje, że: „jeżeli w postępowaniu przygotowawczym zostanie ustalony podmiot, który odniósł lub mógł odnieść korzyść, chociażby niemajątkową z czynu osoby, o której mowa w art. 3 (osoba fizyczna), to należy niezwłocznie powiadomić ten podmiot o przysługujących mu uprawnieniach i obowiązkach”.

Istota deliktów popełnionych przez podmiot zbiorowy i jego reprezentanta sprowadza się do ich specyficznego współdziałania, a co za tym idzie – zachowania charakteryzującego się winą rozłożoną po obu stronach. Po każdej z tych stron stopień owej winy jest generalnie obniżony w porównaniu z sytuacją, w której każdy z tych sprawców działałby samodzielnie i przez to – konsekwentnie – odpowiadałby za ten delikt samodzielnie (czyli również za delikt drugiego sprawcy). Na marginesie należy odnotować, że w obecnej praktyce organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości, to zasadniczo reprezentant podmiotu zbiorowego w istocie ponosi całą winę za swój czyn oraz dodatkowo za delikt podmiotu zbiorowego. Największy ciężar ryzyka ponoszą przy tym prezesi zarządu spółek prawa handlowego. To im przypisuje się pełną odpowiedzialność penalną w omawianym zakresie. Projektodawcy uznali ten stan rzeczy za wysoce niewłaściwy, przyjmując, że rozstrzygnięcie w przedmiocie odpowiedzialności podmiotu zbiorowego powinno skutkować zredukowaniem odpowiedzialności karnej jego reprezentanta. Ten mechanizm redukcyjny postanowiono powiązać z proponowanym szczególnym trybem pociągania do odpowiedzialności podmiotu zbiorowego. Rozwiązanie to opiera się na założeniu, zgodnie z którym przesądzenie odpowiedzialności podmiotu zbiorowego w reżimie ustawy stanowi odpowiednią podstawę do złagodzenia odpowiedzialności karnej jego reprezentanta. Wskazanym racjom o charakterze aksjologicznym towarzyszą również racje prakseologiczne. Funkcjonowanie proponowanego trybu opiera się bowiem na podstawowej wyjściowej przesłance, zgodnie z którą okoliczności z art. 3 i art. 5 u.o.p.z. nie budzą wątpliwości (projektowany art. 43a ust. 1 u.o.p.z.).

Reasumując, według proponowanej instytucji, prokurator będzie mógł wystąpić do sądu z wnioskiem o wydanie wyroku stwierdzającego odpowiedzialność podmiotu zbiorowego i orzeczenie uzgodnionych z jego przedstawicielem kar i środków wymienionych w art. 7–9a u.o.p.z. niezależnie od tego, czy postępowanie karne przeciwko osobie fizycznej, o której mowa w art. 3 u.o.p.z., zostało wszczęte, toczy się (zostało zawieszone) i w jakiej jest fazie (postępowanie przygotowawcze albo sądowe). Wystąpienie z rzeczonym wnioskiem przez prokuratora będzie możliwe wyłącznie w razie ustalenia, że okoliczności, o których mowa w art. 3 i art. 5 u.o.p.z., nie budzą wątpliwości. Chodzi więc o ustalenie, że czyn zabroniony został popełniony przez reprezentanta podmiotu zbiorowego w warunkach jego zawinienia, to jest winy w nadzorze lub wyborze oraz winy organizacyjnej. Są to kluczowe warunki odpowiedzialności podmiotu zbiorowego.

Co jest przy tym oczywiste, proponowane kary i środki muszą uwzględniać prawnie chronione interesy pokrzywdzonego. Z tego względu projektowane rozwiązanie poszerza katalog możliwych do orzeczenia na podstawie u.o.p.z. środków reakcji prawnej o środki kompensacyjne, to jest naprawienie szkody albo zadośćuczynienie (projektowany art. 9a u.o.p.z.).

Ustalane z prokuratorem warunki będą obejmowały karę pieniężną, przepadek, podanie wyroku do publicznej wiadomości, a także nowe rozwiązanie, to jest środki kompensacyjne.

Wniosek prokuratora, o którym mowa w projektowanym art. 43a ust. 1 u.o.p.z., będzie podlegał takiej samej procedurze i reżimowi jak zwykły wniosek o pociągnięcie podmiotu zbiorowego do odpowiedzialności. Oznacza to, że będzie on podlegał rozpoznaniu na podstawie u.o.p.z. W konsekwencji właściwym do jego rozpoznania będzie sąd rejonowy, ustalony według zasad wskazanych w art. 24 u.o.p.z. W rozpoznaniu wniosku na posiedzeniu jawnym będą mogli wziąć udział: przedstawiciel podmiotu zbiorowego wraz ze swoim obrońcą, prokurator, pokrzywdzony wraz z pełnomocnikiem oraz osoba fizyczna, o której mowa w art. 3 u.o.p.z. wraz ze swoim obrońcą. W ten sposób zostanie zagwarantowane prawo do informacji dla podejrzanego/oskarżonego w postępowaniu karnym co do przebiegu postępowania w zakresie pociągnięcia podmiotu zbiorowego do odpowiedzialności. Rozstrzygnięcie wniosku w tym przedmiocie może mieć bowiem istotne znaczenie dla zakresu jego odpowiedzialności, w tym o charakterze kompensacyjnym.

Co oczywiste, poddanie wniosku o wydanie wyroku stwierdzającego odpowiedzialność podmiotu zbiorowego i orzeczenie uzgodnionych z jego przedstawicielem kar i środków wymienionych w art. 7–9a u.o.p.z. pod kontrolę sądu oznacza między innymi, że sąd rozpoznający taki wniosek nie będzie związany jego treścią. W konsekwencji będzie mógł uzależnić uwzględnienie wniosku od dokonania określonych zmian, które z uwagi na charakter konsensualny będą musiały zostać zaakceptowane zarówno przez prokuratora, jak i przez przedstawiciela podmiotu zbiorowego. Jednocześnie, z uwagi na kompensacyjny charakter proponowanej regulacji, sąd będzie mógł odroczyć posiedzenie w przedmiocie rozpoznania wniosku, wyznaczając podmiotowi zbiorowemu i pokrzywdzonemu termin na porozumienie się co do naprawienia szkody lub zadośćuczynienia. W tym zakresie będzie możliwe także skierowanie sprawy do postępowania mediacyjnego na wniosek lub za zgodą stron.

W razie uwzględnienia wniosku sąd wyda wyrok stwierdzający odpowiedzialność podmiotu zbiorowego i wymierzy temu podmiotowi uzgodnioną karę i środki. Kara, o której mowa w art. 7 u.o.p.z., będzie mogła być orzeczona w wysokości do 1,5% przychodu osiągniętego w roku obrotowym, w którym popełniono czyn zabroniony będący podstawą odpowiedzialności podmiotu zbiorowego. Ten limitacyjny, górny wyznacznik wysokości kary, obniżony w stosunku do górnej granicy kary zasadniczej, ma stanowić zachętę dla podmiotów zbiorowych do korzystania z tego rozwiązania i pozwolić im na szybsze i efektywniejsze procedowanie w zakresie ich odpowiedzialności.

Z uwagi na już obowiązującą w prawie karnym procesowym zasadę lojalności procesowej projekt, podobnie jak w innych przypadkach postępowań konsensualnych, ogranicza możliwość zaskarżenia wyroku uzyskanego w projektowanym trybie. W takim przypadku będzie więc wykluczone podnoszenie przez strony zarzutu błędu w ustaleniach faktycznych oraz niewspółmierności kary.

W przypadku nieuwzględnienia wniosku sąd postanowieniem umorzy postępowanie w przedmiocie wydania wyroku stwierdzającego odpowiedzialność podmiotu zbiorowego. Takie orzeczenie nie będzie jednak, co oczywiste, kreować stanu powagi rzeczy osądzonej, a w konsekwencji nie będzie przeszkód natury procesowej do złożenia wniosku w przedmiocie odpowiedzialności podmiotu zbiorowego na zasadach ogólnych, a więc po uzyskaniu prejudykatu. Na postanowienie w przedmiocie umorzenia postępowania zażalenie nie będzie przysługiwać.

Uprawomocnienie się orzeczenia w przedmiocie odpowiedzialności podmiotu zbiorowego miałoby także istotny wpływ na potencjalną odpowiedzialność osoby fizycznej – reprezentanta podmiotu zbiorowego. W takim przypadku sąd miałby możliwość fakultatywnego zastosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary lub jej warunkowego zawieszenia. W przypadku, w którym podmiot zbiorowy naprawiłby szkodę w całości do czasu orzekania w przedmiocie odpowiedzialności osoby fizycznej, nadzwyczajne złagodzenie kary miałoby charakter obligatoryjny. Warunkowe zawieszenie kary będzie możliwe na warunkach określonych w art. 60 § 5 k.k., a więc wykonanie kary 5 lat pozbawienia wolności można będzie zawiesić tytułem próby na okres 10 lat. Powyższe rozwiązania, korzystne dla osoby, o której mowa w art. 3 u.o.p.z., są konsekwencją uznania, że wina w tym przypadku rozkłada się między podmiotem zbiorowym a osobą, o której mowa w art. 3 u.o.p.z., a pokrzywdzony dodatkowo ma zapewnioną pełną kompensację szkody.

Omawiany element jest niezwykle ważny dla projektowanej nowelizacji, ponieważ w ten sposób racjonalizuje on obecny stan prawny i faktyczny, w którym reprezentant odpowiada samodzielnie i w pełni za popełnienie czynu zabronionego, który w istocie był konsekwencją dysfunkcjonalnej działalności podmiotu zbiorowego.

Jeszcze raz należy podkreślić, że przywołany powyżej oportunistyczno-konsensualny sposób rozstrzygania o odpowiedzialności podmiotu zbiorowego byłby objęty pełną kontrolą, najpierw przez prokuratora, a następnie przez sąd. Wyklucza to ewentualne nieprawidłowości przy jego realizacji. Z drugiej strony są zabezpieczone również interesy podmiotu zbiorowego, ponieważ jego odpowiedzialność może być procedowana tylko z jego własnej i samodzielnej inicjatywy (za jego zgodą).

Proponowane rozwiązanie powinno się także przyczynić do większej dbałości kadry zarządzającej o właściwą „kulturę organizacyjną” swojego przedsiębiorstwa, która stanowi główną podstawę unikania przez niego i jego reprezentantów odpowiedzialności penalnej.

Z uwagi na fakt, że zgodnie z niezmienianym art. 12 u.o.p.z. w szczególnie uzasadnionych wypadkach, gdy czyn zabroniony stanowiący podstawę odpowiedzialności podmiotu zbiorowego nie przyniósł temu podmiotowi korzyści, sąd może odstąpić od orzeczenia kary pieniężnej, poprzestając na orzeczeniu przepadku, zakazu lub podania wyroku do publicznej wiadomości – co nie daje możliwości orzeczenia w takim przypadku odszkodowania i zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, w projekcie proponuje się zatem nadanie nowego brzmienia art. 12 u.o.p.z. przez uzupełnienie katalogu możliwości orzeczenia w przypadku odstąpienia od orzeczenia kary pieniężnej również obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę.

W projekcie zaproponowano nowelizację art. 14 i art. 15 u.o.p.z. przez dodanie regulacji o przedawnieniu orzekania oraz przedawnieniu wykonania kary i nałożonych środków o obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę.

Z wyrazami szacunku