Szanowni Państwo, Członkowie Związku Pracodawców Polska Miedź

Uprzejmie informuję, że do konsultacji publicznych skierowany został projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (UDER104).  

Przedmiotowy projekt aktu prawnego wraz z Uzasadnieniem oraz Oceną Skutków Regulacji dostępny jest na stronach Rządowego Centrum Legislacji pod adresem:

https://legislacja.gov.pl/projekt/12407850/katalog/13190764#13190764

Uprzejmie proszę o przekazywanie ewentualnych uwag, opinii i stanowisk do projektu w terminie do 20 marca 2026 roku na adres: kuydowicz@pracodawcy.pl w wersji elektronicznej umożliwiającej edytowanie tekstu.

W obowiązującym stanie prawnym, sąd pierwszej instancji orzekający w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych – co do zasady – nie może wydawać wyroków kasatoryjnych, tj. uchylających zaskarżoną decyzję i przekazujących sprawę organowi rentowemu do ponownego rozpatrzenia. Limitując możliwość wydawania orzeczeń tego typu ustawodawca kierował się obowiązującym w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych reformatoryjnym modelem ich rozpoznawania, którego nadrzędnym celem jest merytoryczne rozpoznanie sprawy (rozstrzygnięcie o zasadności roszczenia) i zakończenia sporu. Model ten sprzyja bowiem realizacji bezpieczeństwa socjalnego ubezpieczonych poprzez zapewnienie im niezbędnych środków do życia z tytułu ziszczenia się różnorakich ryzyk ubezpieczeniowych bez nadmiernego skupiania się na zagadnieniach proceduralnych.

Celem proponowanych rozwiązań jest:

1. przyspieszenie końcowego załatwienia sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych,  zainicjowanej przed organem rentowym i następnie kontynuowanej przed sądem w związku z wniesionym odwołaniem od decyzji organu rentowego;
2. zmotywowanie organu rentowego do przestrzegania przepisów regulujących postępowanie przed tym organem, a w rezultacie – wzmocnienie gwarancji procesowych dla stron tych postępowań (ubezpieczonych, świadczeniobiorców, płatników składek, osób trzecich, spadkobierców);
3. dostosowanie rozstrzygnięć możliwych do wydania przez sąd w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych do aktualnego katalogu decyzji organu rentowego, które mogą być zaskarżane w tym postępowaniu.

Proponowaną metodą ich osiągnięcia jest rozwiązanie polegające na przyznaniu sądom powszechnym uprawnienia do wydawania wyroków uchylających w stosunku do niemalże pełnego zakresu decyzji organu rentowego, mogących być przedmiotem postępowania odwoławczego, tj. z wyłączeniem decyzji przyznających świadczenie, a tym samym stworzenie prawnych możliwości adekwatnego do sytuacji reagowania na różnego rodzaju nieprawidłowości i uchybienia związane z decyzją organu rentowego lub poprzedzającym jej wydanie postępowaniem przed organem rentowym. Postuluje się, aby projektowana możliwość wydania przez sąd pierwszej instancji orzeczenia kasatoryjnego miała charakter fakultatywny, co pozwoli sądowi na zachowanie swobody w zakresie zasadności jej wykorzystania.

Zastosowanie projektowanej regulacji zgodnie z zamierzeniem projektodawcy będzie możliwe w trzech przypadkach, tj.:

1. w sytuacji stwierdzenia przez sąd kumulatywnego istnienia dwóch przesłanek:
   1. istotnego naruszenia przepisów o postępowaniu przed organem rentowym, którego rezultatem jest potrzeba przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w całości bądź w części oraz
   1. ustalenia, że usunięcie uchybień w ww. zakresie będzie możliwe szybciej przed organem rentowym, aniżeli w toku postępowania sądowego. Oceniając przesłankę szybkości postępowania sąd uwzględniałby ciężar gatunkowy dowodów niezbędnych do przeprowadzenia w ramach uzupełniającego postępowania dowodowego oraz ich liczbę.

Zaistnienie tych przesłanek uprawniałoby sąd pierwszej instancji do uchylenia zaskarżonej decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi rentowemu. Przedmiotowy tryb postępowania umożliwiałby sądowi właściwe reagowanie na te rodzajowo uchybienia, które z racji swojego charakteru koncentrują się w obszarze prawidłowości i jakości przeprowadzonego przez organ rentowy postępowania i to – odmiennie niż dotychczas – w odniesieniu do niemalże każdego rodzaju decyzji wydawanych przez organ rentowy. Kierując się względami socjalnymi, projektodawca wyłączył z zakresu merytorycznego planowanej regulacji decyzje przyznające prawo do świadczenia. Zastosowanie tego rozwiązania, w zależności od zindywidualizowanej oceny sprawy przez sąd, mogłoby być przykładowo wykorzystane w toku tych postępowań odwoławczych, których przedmiotem są decyzje pokontrolne, wydane w odniesieniu do jednego płatnika i jednocześnie wielu ubezpieczonych (tzw. multisprawy). W ramach inicjatywy deregulacyjnej m. in. do tego rodzaju spraw zgłaszany był bowiem zarzut szczątkowego prowadzenia postępowania wyjaśniającego przez organ rentowy, który materiał dowodowy zgromadzony w odniesieniu do niewielkiego odsetka ubezpieczonych objętych zakresem kontroli wykorzystywał do rozstrzygania o sytuacji prawnej pozostałych ubezpieczonych. Uzupełnienie tego materiału następowało dopiero w toku postępowania sądowego, co negatywnie wpływało na czasookres rozpoznania sprawy odwoławczej. Projektowane rozwiązanie mogłoby mieć zastosowanie również w odniesieniu do spraw z zakresu ustalania właściwego ustawodawstwa, np. w sytuacji, gdy organ rentowy wydał decyzję w tym przedmiocie bez uprzedniego prawomocnego wyjaśnienia statusu ubezpieczonego przy udziale właściwej instytucji ubezpieczeniowej w oparciu o przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego,

1. w sytuacji, gdy przedmiotem postępowania sądowego byłaby decyzja, która nie rozstrzyga sprawy co do istoty (w całości bądź w części), a jednocześnie kończy postępowanie w sprawie. Zaistnienie tych okoliczności uprawniałoby sąd pierwszej instancji do uchylenia zaskarżonej decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi rentowemu.  Przedmiotowy tryb postępowania umożliwiałby sądowi właściwe reagowanie na różnego rodzaju nieprawidłowości dotyczące decyzji kończących postępowanie ze względów formalnych, np. umarzających postępowanie w sprawie lub odmawiających wszczęcia postępowania w sprawie. Przy czym bez znaczenia dla możliwości zastosowania tej regulacji pozostawałby zakres merytoryczny sprawy, w której została wydana zaskarżona decyzja,
2. w sytuacji, gdy sąd w toku rozpoznawania sprawy odwoławczej dostrzeże podstawy do umorzenia postępowania bezpośrednio przed organem rentowym. W tego typu sytuacjach sąd byłby uprawniony, w odniesieniu do wszystkich rodzajowo decyzji (bez ograniczeń podmiotowych i przedmiotowych), do uchylenia zaskarżonej decyzji organu rentowego i jednoczesnego umorzenia postępowania w sprawie przed organem rentowym. Sąd pierwszej instancji przedmiotowe uprawnienie mógłby wykorzystać przykładowo wówczas, gdy organ rentowy wydał zaskarżoną decyzję w odniesieniu do podmiotu, który nie jest stroną w sprawie.

Fakultatywny charakter projektowanej regulacji ma za zadanie zapewnić sądom powszechnym większą elastyczność działania, natomiast od strony organu rentowego – będzie pełnić rolę środka mobilizującego do zwiększenia staranności w prowadzeniu postępowania administracyjnego, w tym w obszarze prawidłowości i wyczerpującego gromadzenia materiału dowodowego, stanowiącego podstawę wydania decyzji kończącej postępowanie. Tym sposobem wzmocniona zostanie ochrona praw procesowych jednostki przysługujących jej w toku postępowania przed organem rentowym.

Istotnym elementem projektowanej zmiany, wprowadzonym z myślą o efektywności i sprawności dalszego postępowania w sprawie, jest wprowadzenie zasady, zgodnie z którą – w przypadku skorzystania z możliwości wydania orzeczenia kasatoryjnego – sąd będzie zobligowany w orzeczeniu kończącym postępowanie zawrzeć nie tylko argumentację uzasadniającą przyczyny uchylenia decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania organowi rentowemu, ale również wyznaczyć kierunek dalszego sposobu obsługi załatwienia sprawy formułując stosowne wytyczne i zalecenia. Kierunek ten będą determinowały wskazane przez sąd okoliczności (faktyczne lub prawne), które organ rentowy będzie zobowiązany wziąć pod uwagę w toku ponownego rozpoznania sprawy. Przyjęcie koncepcji formułowania wytycznych i zaleceń co do dalszego załatwienia sprawy ma na celu właściwe ukierunkowanie działań organu rentowego, co zagwarantuje sprawne, prawidłowe i adekwatne do potrzeb sądu dalsze postępowanie w sprawie, minimalizując tym samym ryzyko ponownego wydania wadliwej decyzji i dalszego nieuzasadnionego wydłużenia postępowania w sprawie. 

Konsekwencją przyjętych założeń jest propozycja zastąpienia obowiązującego art. 477¹⁴ § 2¹ k.p.c. nową regulacją, która swoim zakresem obejmie obok nowych rodzajowo spraw również sprawy dotychczas regulowane przez ten przepis.

Ustawodawca projektowaną zmianą planuje objąć te sprawy, w których odwołanie wniesiono po dacie wejścia w życie znowelizowanych przepisów. Przyjęcie takiego rozwiązania w odniesieniu do odwołującego się umożliwi sformułowanie w odwołaniu ewentualnych zarzutów dotyczących nieprawidłowości popełnionych przez organ rentowy na etapie postępowania administracyjnego, a w odniesieniu do organu rentowego rozpatrzenie zasadności odwołania w tym zakresie w ramach samokontroli, które może skutkować uchyleniem zaskarżonej decyzji i nienadawaniem odwołaniu dalszego biegu. 

Rezultatem projektowanych zmian będzie zwiększenie poczucia bezpieczeństwa obywateli, budowanie zaufania do organów państwa, jak również zagwarantowanie w toku postępowania przedsądowego realnej realizacji ich fundamentalnych praw procesowych.

Zakładany fakultatywny charakter proponowanej regulacji z jednej strony stworzy na gruncie procedury cywilnej podstawę prawną do zwrócenia sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ rentowy o znacznie szerszym niż dotychczasowy zakresie przedmiotowym i podmiotowym, z drugiej zaś honoruje autonomię sędziego orzekającego w jego gestii pozostawiając w jego gestii ocenę zasadności skorzystania z tej instytucji w konkretnej sprawie. W oparciu o analizę całokształtu takiej sprawy sąd będzie mógł swobodnie zdecydować, która z dostępnych metod dalszego jej prowadzenia – przy uwzględnieniu interesu odwołującego się – będzie najbardziej optymalna, również ze względów ekonomiki postępowania. Przedmiotem tej analizy, tak jak dotychczas, będzie ustalenie niezbędnego do rozstrzygnięcia sprawy zakresu sprawy, który wymaga uzupełnienia postępowania dowodowego (czy jest konieczne przeprowadzenie postępowania dowodowego, w odniesieniu do jakich kwestii, jaki jest charakter tych dowodów, ile tych dowodów w ocenie sądu należałoby przeprowadzić). Nie może bowiem ulegać wątpliwości, że specyfika i rygory postępowania dowodowego realizowanego na gruncie procedury cywilnej niejednokrotnie zwiększają czasochłonność rozpoznania sprawy, zwłaszcza wówczas, gdy przedmiotem tego postępowania miałoby być przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków, w szczególności w dużej liczbie. Organ rentowy nie jest w tym obszarze ograniczony chociażby koniecznością przeprowadzenia rozprawy, wynikającymi z tego faktu sztywnymi ramami czasowymi czy koniecznością limitowania liczby słuchanych w toku rozprawy świadków. Przesłanka szybszego uzupełnienia postępowania dowodowego przed organem rentowym z jednej strony ma zatem sprzyjać interesom odwołującego się, który jest zainteresowany w jak najszybszym końcowym załatwieniem sprawy, z drugiej zaś przeciwdziałać nadmiernej arbitralności sędziego, który – korzystając z przedmiotowej możliwości – powinien przedstawić stosowną argumentację.

Nowelizacja umożliwi również sądom adekwatne do sytuacji reagowanie na poprawność formalnych rozstrzygnięć organu rentowego kończących postępowanie w sprawie, np. decyzji o umorzeniu postępowania czy odmowie jego wszczęcia. Dzięki projektowanej zmianie sąd pierwszej instancji zyska legalną podstawę do reagowania w toku postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych na wady decyzji spowodowane naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, a skutkujących np. wszczęciem postępowania, odmową wszczęcia postępowania, umarzeniem postępowania przed organem rentowym. Tym samym, w przypadku stwierdzenia w tego rodzaju sprawach obiektywnego istnienia podstaw do uwzględnienia odwołania bądź też do umorzenia postępowania przed organem rentowym, sąd będzie miał możliwość wydania rozstrzygnięcia, które będzie bardziej adekwatne do stanu sprawy. Przedmiotowe rozwiązanie stworzy płaszczyznę do ujednolicenia i uproszczenia redagowania treści orzeczeń

w sprawach, w których istnieje podstawa do zakwestionowania prawidłowości rozstrzygnięć formalnych organu rentowego.

Projektowane rozwiązania w szerszej perspektywie umożliwią sądom w ramach prowadzonej przez nie kontroli rozstrzygnięć organów rentowych, adekwatnie do przyjętego w tych sprawach modelu reformatoryjnego, skupienie się na ocenie przesłanek merytorycznych w danej sprawie pod kątem możliwości wydania orzeczenia co do istoty sprawy, bez konieczności „nadrabiania” uchybień z postępowania administracyjnego. Proponowana zmiana wyposaży sądy

w narzędzia, które umożliwią naprawę uchybień proceduralnych bezpośrednio przez organ rentowy, przy założeniu, że ich usunięcie przez ten organ wpłynie na szybkość i efektywność rozpoznania danej sprawy. W ocenie ustawodawcy konstrukcja proponowanego rozwiązania, którego fundamentalnym elementem jest fakultatywność jego zastosowania oraz wydawanie zaleceń kierunkowych co dalszego załatwienia sprawy w toku jej ponownego rozpatrzenia, będzie stanowiła istotny wkład w proces diagnozy i ewaluacji tych obszarów działalności organów rentowych, które wymagają niezbędnych zmian i równocześnie są najistotniejsze z punktu widzenia interesów osób odwołujących się.

W efekcie końcowym wpłynie to pozytywnie na dynamikę prowadzonych postępowań sądowych w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych.

W efekcie końcowym proponowana zmiana wpłynie pozytywnie na dynamikę prowadzonych postępowań sądowych w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Efekt ten może zostać wzmocniony w sytuacji wykorzystania przez sąd możliwości orzekania w tego rodzaju sytuacjach na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 148¹k.p.c. W ocenie projektodawcy rozwiązania projektowane w art. 477¹⁴ § 2¹, § 2² i § 2³  k.p.c., przy uwzględnieniu specyfiki konkretnej sprawy, dają bowiem podstawę do stwierdzenia, że przeprowadzenie rozprawy nie będzie konieczne.

W ocenie projektodawcy – uwzględniając powyższe okoliczności – projektowane rozwiązania nie rodzą ryzyk w obszarze dotychczasowych uprawnień strony, w tym z zakresu prawa do sądu, pozycji procesowej strony w toku postępowania (sądowego, administracyjnego).  

Brak jest możliwości osiągnięcia oczekiwanych efektów projektowanej nowelizacji przy zastosowaniu innych środków interwencji niż planowane uchwalenie ustawy.

Z wyrazami szacunku